پنجشنبه یازدهم آذر 1389

خیام و ترانه های فلسفی

حکیم عمر خیام ( خیامی ) نیشاپوری را معاصرانش به حکمت و فلسفهخیام و ریاضی و طب و نجوم می شناختند . زادگاهش نیشاپور و روزگار زندگانیش قرن پنجم و دهه های نخستین سده هجری ششم هجری بوده است . سال وفاتش 517 و آرامگاه شکوهمندش در کنار شهر نیشاپور ، زیارتگاه صاحبدلان و ادب دوستان است .

روزگار خیام روزگار عجیبی بود . در نیشاپور و شهرهای دیگر میان فرقه متعصب و زاهدمنش اشعری با شیعیان و متعتزلیان اختلافهای پرستیز بود .

حنفی ها و شافعی ها با هم در نزاع بودند و تقریبا هر نوع آزادی و آزاداندیشی از میان رخت بربسته بود . محیط سیاسی آن روزگار هم آلوده به تعصب و قشری گری بود . نمونه آشکار این تعصبهای مذهبی و سیاسی را در سیاست نامه خواجه نظام الملک می توان دید . متعصبان ، فلاسفه و حکما و حتی دانشمندانی همچون خیام را دهری و کافر قلمداد می کردند .

در چنین زمانه پر آشوب و تنگ نظری است که خیام در همه چیز شک می کند و اندیشه ها و تاملات فلسفی خود را در قالب اشعاری کوتاه و به نام رباعی می ریزد و بی آن که داعیه شاعری داشته باشد برای زمزمه در لحظه های دلگیر تنهایی و بی همزبانی در گوشه ای یادداشت می کند .

رباعی یا ترانه ، مخصوص اندیشه های کوتاه و عمیق و تاملات فلسفی است که معمولا تکیه اصلی معنا در مصراع چهارم است .

قالب ترانه را خیام ابداع نکرده است ، اما اگر بگوییم که نامبردارترین ترانه ها در ادب فارسی به نام او ثبت شده است ، گزافه نگفته ایم .

تعداد ترانه هایی که واقعا از خیام است نباید چندان زیاد باشد ، اما بعد از خیام ، در مجموعه ها و کتابها ، مقدار زیادی رباعی به او نسبت یافته که بسیاری از آنها قطعا از شاعر دردمند و کم سخن نیشاپور نیست .

گویی هر کس هر حرف اعتراض آمیزی و تردید بر انگیز و غیر قابل تحمل داشته که خود جرات پذیرفتن عواقب آن را نداشته است ، آن را به خیام نسبت داده است و یل تذکره نویسان و شعر دوستان هر جا چنین ترانه هایی یافته اند ، بی آن که نام سراینده آن را بدانند ، آنها را به نام خیام ثبت کرده اند .

رباعیات خیام از دیرباز به زبانهای خارجی ترجمه شده و او را در ادبیات مغرب زمین به ویژه در حوزه نفوذ زبان انگلیسی ، چهره ای جهانی و نامبردار کرده است ، این شهرت بدون شک ناشی از ترجمه موزون و زیبایی است که ادوارد فیتز جرالد ، شاعر نامور انگلیسی از رباعیات او به دست داده و خود او هم به حق به خیام انگلیسی شهرت یافته است . نمونه هایی از ترانه های خیام را نقل می کنیم :

از آمدنم نبود گردون را سود

                                            وز رفتن من جاه و جلالش نفزود

وز هیچ کس نیز دو گوشم نشنود

                                                کاین آمدن و رفتنم از بهر چه بود

آنان که محیط فضل و آدب شدند

                                                 در جمع کمال شمع اصحاب شدند

ره زین شب تاریک نبردن برون

                                                 گفتنت فسانه ای و در خواب شدند

ای کاش که جای آرمیدن بودی

                                                 یا این ره دور را رسیدن بودی

کاش از پی صدهزار سال

                                                چون سبزه امید بر دمیدن بودی

نیکی و بدی که در نهاد بشرست

                                                شادی و غمی که در قضا و قدرست

با چرخ مکن حواله کاندر ره عقل

                                                چرخ از تو هزار بار بیچاره ترست

نوشته شده توسط ترانه در 16:45 |  لینک ثابت   •